Tuba Rahmet Ekinci

CUMHURİYET DÖNEMİNİN ÖĞRETMENİ SIDIKA AVAR

Tuba Rahmet Ekinci

Kız Çocuklarının Eğitimi İçin Verilen Mücadele ve Bir Öğretmenin Tanıklıkları

Bir öğretmen, eğitim imkânlarının ulaşamadığı köylere giderek kaç çocuğun hayatına dokunabilir? Sıdıka Avar’ın Elazığ, Tunceli ve Bingöl çevresinde yürüttüğü çalışmalar, bu soruya tarih içinden cevap veren önemli örneklerden biridir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında kız çocuklarını eğitime kazandırmak için çalışan Avar, köylere giderek ailelerle görüştü ve okula erişemeyen çocukları eğitim hayatına katmaya çalıştı. Onun meslek hayatı, erken Cumhuriyet döneminde eğitim hizmetlerinin taşraya ulaştırılması çabalarını ve bu süreçte yaşanan güçlükleri anlamak bakımından önemlidir.

1901 yılında İstanbul’da doğan Sıdıka Avar, Çapa Kız Öğretmen Okulu’ndan mezun olduktan sonra öğretmenliğe başladı. Farklı yerlerde görev yaptıktan sonra 1939 yılında Elazığ Kız Enstitüsü’nde çalışmaya başladı ve ilerleyen yıllarda okulun müdürlüğünü üstlendi. Bu görev, onun Doğu Anadolu’nun kırsal bölgelerinde yaşayan kız çocuklarının eğitimiyle yakından ilgilenmesine zemin hazırladı. O dönemde yoksulluk, ulaşım güçlükleri ve toplumsal alışkanlıklar, kız çocuklarının okula gönderilmesini zorlaştırıyordu.

Avar, bu engelleri aşmak için öğrencilerin okula gelmesini beklemek yerine köylere gitmeyi ve ailelerle doğrudan görüşmeyi tercih etti. Dağ Çiçeklerim adlı anı kitabında anlattığı bir olay, bu yaklaşımını açıkça ortaya koyar. Köylerden öğrenci getirilmesi sırasında jandarmanın devreye girmesinin ailelerde korku yaratabileceğini düşünen Avar, köylere bizzat gidebilmek için dönemin Tunceli yöneticilerinden izin istedi. Ailelerin çocuklarını emanet edecekleri kişiyi tanımalarının güven sağlayacağına inanıyordu. Bu tutum, eğitim çalışmalarında ailelerle kurulan ilişkinin önemini gösteriyordu.

Avar’ın sorumluluğu, kız çocuklarını okula kazandırmakla sınırlı değildi. Köylerden gelen öğrencilerin yeni yaşamlarına alışmaları, barınma ve beslenme ihtiyaçlarının karşılanması ve eğitimlerini sürdürebilmeleri de önem taşıyordu. Dağ Çiçeklerim’deki anlatılar, çocukların eğitim hayatına katılmasının ne kadar zahmetli bir süreç olduğunu gösterirken dönemin köy yaşamına, aile ilişkilerine ve toplumsal şartlarına ilişkin gözlemler de sunar. Bu yönüyle eser, bir öğretmenin meslek hatıralarının ötesinde, dönemin eğitim hayatını anlamaya yardımcı olan bir kaynak niteliğindedir.

Elazığ Kız Enstitüsü’nde genel derslerin yanında mesleki eğitim de veriliyordu. Öğrencilerin bir meslek edinmeleri ve ekonomik hayata katılabilecek beceriler kazanmaları amaçlanıyordu. Bu anlayış, Cumhuriyet’in kadınların eğitim yoluyla toplumsal hayata katılımını artırma hedefiyle örtüşüyordu. Bununla birlikte kız enstitülerinde verilen eğitimin içeriği, dönemin kadınlık anlayışı ve kadınlara biçilen toplumsal rollerle de ilişkiliydi. Dolayısıyla bu kurumların tarihî önemini değerlendirirken hem sağladıkları eğitim imkânlarını hem de dönemin toplumsal anlayışını birlikte ele almak gerekir.

Sıdıka Avar’ın çalışmalarını değerlendirirken dönemin devlet politikalarını ve yerel halkların yaşadığı tecrübeleri de göz önünde bulundurmak gerekir. Özellikle Dersim ve çevresinde yaşayan çocukların ailelerinden ayrılarak yatılı okullara yerleştirilmesi, eğitim hizmetlerinin genişletilmesinin yanı sıra kültürel asimilasyon tartışmaları çerçevesinde de ele alınmaktadır. Kız çocuklarının eğitim imkânlarına kavuşması önemli bir gelişmeydi; ancak bu sürecin çocukların aileleriyle ilişkileri, ana dilleri ve yerel kültürleri üzerindeki etkileri de tarihî değerlendirmenin dışında bırakılamaz.

Bu noktada Avar’ın kendi anıları ile bölge halkının farklı tanıklıklarını birbirinden ayırmak önemlidir. Dağ Çiçeklerim, yazarın gözlemlerini ve olaylara bakışını yansıtan değerli bir eserdir; ancak dönemin bütün yönlerini tek başına açıklamaz. Anıların resmî belgeler, tarih araştırmaları ve farklı tanıklıklarla birlikte incelenmesi, eğitim uygulamalarının hem amaçlarını hem de toplumsal sonuçlarını daha kapsamlı biçimde anlamaya yardımcı olur. Böyle bir yaklaşım, Avar’ın çalışmalarını ne yalnızca kişisel fedakârlık üzerinden yüceltmeyi ne de tarihî şartlardan bağımsız biçimde değerlendirmeyi gerektirir.

1967 yılında emekliye ayrılan Sıdıka Avar, 1979 yılında hayatını kaybetti. Onun meslek hayatı, öğretmenlerin eğitim hizmetlerini uzak yerleşimlere ulaştırmada üstlendiği rolü göstermesi bakımından önemlidir. Ancak Avar’ın mirası, yalnızca bir öğretmenin gayretiyle açıklanamayacak kadar geniş bir tarihî çerçeveye sahiptir. Eğitim politikaları, toplumsal değişim ve bölge halklarının yaşadığı tecrübeler birlikte ele alındığında, onun çalışmalarının dönemin şartları içindeki yeri daha iyi anlaşılabilir.

29 Ekim Cumhuriyet Bayramı vesilesiyle Sıdıka Avar’ın hayatını hatırlamak, Cumhuriyet döneminde eğitim alanında atılan adımları ve bu adımların sonuçlarını yeniden düşünmek için anlamlı bir fırsattır. Her çocuğun eğitim hakkından yararlanması, kız çocuklarının okullaşması ve eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması bugün de önemini korumaktadır. Geçmişi anlamak, başarıları hatırlamanın yanında eksiklikleri ve güçlükleri de dürüstçe değerlendirmeyi gerektirir. Cumhuriyetimizin kuruluş yıl dönümünde, ülkemizin eğitimine emek veren bütün öğretmenlerimizi saygıyla anıyor, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramımızı kutluyorum.

 

Yazarın Diğer Yazıları